Όπυ Ζούνη: Οι απρόσμενοι χώροι της γεωμετρίας
ΔΡΟΜΟΣ, ακουαρέλα σε χαρτί ROAD, water-colour on paper 9,5 x 17,5 cm, 1961 Ο βασιλιάς της Αιγύπτου Σέσωστρις “... χώρισε την αιγυπτιακή γη σε ίσα τετράγωνα κομμάτια και τα μοίρασε στους κατοίκους με μόνη υποχρέωση να του πληρώνουν κάθε χρόνο φόρο ο οποίος και αποτελούσε την κυριότερη πηγή των εισοδημάτων του. Εάν οι πλημμύρες του Νείλου κατέστρεφαν τμήμα των αγρών κάποιου κατοίκου, αυτός εμφανιζόταν στο βασιλιά και αφηγόταν τι συνέβη. Τότε ο βασιλιάς έστελνε ειδικούς απεσταλμένους να ελέγξουν και να προσδιορίσουν με μετρήσεις το ακριβές μέγεθος της ζημιάς. Και έτσι μόνο ο φόρος που αναλογούσε στο μειωμένο μέγεθος της γης έπρεπε να πληρωθεί. Από αυτή την εφαρμογή, νομίζω, έγινε για πρώτη φορά γνωστή στην Αίγυπτο η γεωμετρία, απ΄όπου μεταφέρθηκε στην Ελλάδα»1. Η Αίγυπτος, μητέρα της εμπειρικής γεωμετρίας, και η Ελλάδα, μητέρα της επιστήμης της γεωμετρίας, είναι οι δύο πόλοι των βιωματικών καταβολών της Όπυς Ζούνη. Γεννημένη στο Κάιρο το 1941 όπου και έζησε την πρώτη εικοσαετία της ζωής της πριν εγκατασταθεί μόνιμα στην Αθήνα, παραδέχεται την επίδραση που άσκησαν πάνω της το τοπίο της ερήμου με τις αιώνιες κατοικίες των φαραώ αλλά και τα αραβουργήματα των μεταγενέστερων τεμένων με τον πλούσιο και πολύχρωμο γεωμετρικό διάκοσμό τους. Σε νεαρότατη ηλικία, όντας στην Αίγυπτο ακόμα, το 1961, σχεδιάζει ένα σκαρίφημα με νερομπογιές που έμελλε να παίξει προφητικό ρόλο για την μεταγενέστερη πορεία της καθώς άγγιζε τις μελλοντικές θεματικές, μορφολογικές και εννοιολογικές ενασχολήσεις της. Το σκίτσο, παραστατικό σε ύφος όπως η πλειοψηφία των εφηβικών της έργων, βασίζεται δομικά στην πολλαπλή μελέτη των τριγώνων, εστιάζεται προοπτικά σε δύο σημεία φυγής και εμπεριέχει την ιλιγγιώδη προοπτική που παρασύρει με μεταφυσικό τρόπο τον θεατή στα έγκατα της εικόνας. Πηγή της έμπνευσής της αποτέλεσε το αστικό τοπίο και η φύση που συνυφαίνονται δυναμικά καθώς το βλέμμα έλκουν τόσο οι λιτές προσόψεις των κτιρίων και ο δρόμος με τις έντονες διαγώνιες γραμμές όσο και η συστάδα από τα παράλληλα κυπαρίσσια και τα βουνά, στο βάθος, που σχηματικά παραπέμπουν σε πυραμίδες. Σ΄αυτό το σκαρίφημα, όπως και σε πολλά από τα πρώιμα έργα της, ενσωματώνεται –έστω και σε εμβληματικό επίπεδο- το ανθρώπινο στοιχείο που λειτουργεί ως μέτρο και μονάδα κλίμακας και το οποίο	πρόκειται να απαλειφθεί αργότερα τελείως ως ζωγραφικό θέμα προκειμένου να τονισθεί η μοναξιά και το κενό, υπαρξιακά συναισθήματα που προκαλεί στη Ζούνη το σύγχρονο περιβάλλον. Το 1970 πραγματοποιεί την πρώτη ατομική της έκθεση με γεωμετρικά έργα στη Γαλλία, έχοντας δεχτεί το αρχικό βάφτισμα της δημοσιότητας στο Κάιρο οκτώ χρόνια νωρίτερα. Παρουσιάζει μια ομάδα έργων κατασκευασμένων από το 1966 και μετά με μια μέθοδο αφαίρεσης ή/και πρόσθεσης της ύλης, μέρος της οποίας εκθέτει το 1971 και στην Ελλάδα στην ατομική έκθεσή της στην Ελληνοαμερικανική Ένωση (9 - 24 Μαρτίου). Η ενότητα αυτή προάγει τις ανάγλυφες και εσώγλυφες ποιότητες των έργων επηρεασμένη καθώς είναι από τα γλυπτικά bas-reliefs των αρχιτεκτονημάτων κυρίως της αρχαίας Αιγύπτου. Σε συζήτησή μας τον Αύγουστο του 1990, η Ζούνη χαρακτηριστικά αναφέρει: «Στην Αίγυπτο το χρώμα με τον όγκο παραμένουν αλληλένδετα εν αντιθέσει με την Ελλάδα όπου το χρώμα των μνημείων έχει σβηστεί. Πέρσι που ήμουν στο Κάιρο μελετούσα τα αιγυπτιακά bas-reliefs. Έχει πολύ ενδιαφέρον να παρατηρήσεις που σταματάει το ένα χρώμα και που αρχίζει το άλλο, πότε είναι εσώγλυφο και πότε είναι ανάγλυφο, και γιατί;»2. Η μεθοδολογία Το παραπάνω απόσπασμα δεν προδίδει την προσπάθεια της Ζούνη να κατανοήσει μια εικοσαετία σχεδόν αργότερα τους παλιότερους εικαστικούς προβληματισμούς της ούτε υποδηλώνει τη νοσταλγική επιστροφή της στο παρελθόν. Αντίθετα, αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί μεθοδολογικά, επανεξετάζοντας συνεχώς παλιότερες ιδέες, επανερμηνεύοντας θέματα τα οποία προσεγγίζει με μια φρέσκια ματιά, και επαναφέροντας εικαστικά προβλήματα ΤΟΠΙΟ, παστέλ σε χαρτί LANDSCAPE, pastel on paper 17 x 28,5 cm, 1985

ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ-ΑΝΟΙΓΜΑΤΑ, ακρυλικό σε καμβά / HORIZON-OPENINGS, acrylic on canvas / 60 x 130cm,2001

ΠΡΆΣΙΝΟ ΤΟΠΙΟ, ακρυλικό σε καμβά / GREEN LANDSCAPE, acrylic on canvas / 55 x 120 cm, 2001

---

στα οποία δίνει καινούργιες λύσεις, ανάλογα με τις σκέψεις που την απασχολούν κάθε εποχή. Στη σειρά συζητήσεων που είχαμε εκείνο το καλοκαίρι στο εργαστήριο της, η Ζούνη συχνά αναφέρεται στη μετουσίωση του έργου τέχνης και στην έννοια της υπέρβασης, επιχειρώντας να εξηγήσει πως οδηγείται σταδιακά από τη μια θεματική μελέτη στην άλλη και πως επανέρχεται μετά από καιρό σε μορφολογικά προβλήματα για να εμπλουτίσει με νέα στοιχεία παλιά θέματα που συνεχίζουν να την απασχολούν. Συχνά ανασύρει από τη λήθη ιδέες που δεν έχουν επαρκώς εξαντληθεί και ανατρέχει σε νεανικές σκέψεις οι οποίες έχουν καταγραφεί σε σκαριφήματα ή υλοποιηθεί μόνο σε μακέτες προκειμένου να πραγματοποιήσει έργα μεγάλων διαστάσεων και περιβαλλοντολογικούς χώρους με τη μεστή ματιά και ακάματη φαντασία του έμπειρου καλλιτέχνη. «Πρέπει να ωριμάσει μέσα σου ένα όραμα για να μπορέσεις να το εκφράσεις» μου είχε πει τότε επισημαίνοντας, ταυτόχρονα, ότι «το σημαντικότερο πράγμα στην τέχνη είναι το προσωπικό ύφος, η ταυτότητα». Είναι βέβαιο ότι η αναδρομική ανασκόπηση της δουλειάς της αποδεικνύει ότι η Ζούνη ακολούθησε μια συστηματική πορεία εξέλιξης της εικαστικής εργασίας, έχοντας κατασταλάξει ήδη από τη δεκαετία του 1970 - 1980 σε αντιπροσωπευτικά χαρακτηριστικά μιας προσωπικής έκφρασης που ξετυλίγει γεωμετρικά και νοητικά νήματα τα οποία ανανεώνει –προεκτείνοντάς τα σε λαβυρινθώδη, αν και αρχιτεκτονικά δομημένα, μονοπάτια- αδιάλειπτα μέχρι σήμερα. Έχοντας αγγίξει το βασικό πυρήνα της καλλιτεχνικής έμπνευσής της πολύ νωρίς, επικεντρώνεται στις προεκτάσεις των ίδιων ιδεών, αντλώντας συνεχώς από τον περίγυρο καινούργια οπτικά ερεθίσματα, και διευρύνοντας τη γεωμετρική μελέτη της με καινούργιες αναζητήσεις που αφορούν στην περιπέτεια του υλικού, την απεικόνιση και τη δημιουργία του χώρου, την εμβάθυνση στο χρώμα, το ρόλο της γραμμής και την Πλατωνική αλληγορική χρήση της γεωμετρικής γλώσσας. Ταυτόχρονα, εμπλουτίζει το εικαστικό έργο της με πολλά νέα θέματα τα οποία μελετάει και αναπτύσσει σε μια παράλληλη τροχιά. Διαλεκτική ως ενδότερη ιδιοσυγκρασία, συνυφαίνει τη λογική με το συναίσθημα, την τάξη με την αταξία, την πειθαρχία με την ελεύθερη πρωτοβουλία και την αυστηρή επιστημονική, μαθηματική προσέγγιση με το ευφάνταστο δημιουργικό παραλήρημα. Τα πρώτα βήματα «Το έργο της ελληνίδας αυτής καλλιτέχνιδας τοποθετείται στην τομή της op-art και της pop-art. Παίρνοντας από τη μια τα γεωμετρικά στοιχεία και από την άλλη την συνεισφορά του “αντικειμένου” το αποτέλεσμα είναι προσωπικό και βρίσκεται στην πρωτοπορία της σύγχρονης τέχνης”, έγραφε η κριτική της ατομικής της έκθεσης στη Γαλλία που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nouvelles Littéraires3 και αναδημοσιεύτηκε στον τετράπτυχο ασπρόμαυρο κατάλογο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης.

Η κριτική αναφέρεται στην ενότητα των έργων που ενσωματώνει ready-made αντικείμενα, όπως κουτιά από φιλμ Kodak, διαρθρωμένα με απόλυτη τάξη σε ξύλινες, έγχρωμες κατασκευές με φελλό. Εκ των υστέρων, με τη δέουσα απόσταση από τα γεγονότα, τα ενσωματωμένα αντικείμενα της καταναλωτικής κοινωνίας –οι απόηχοι της pop art- αποτελούν για τη Ζούνη σημαντικό μεταβατικό στάδιο ενώ συνεχίζονται αργότερα ως απλά εκτονωτικά διαλείμματα ή ευχάριστα παιχνίδια. Τα σχήματα των αυτούσιων αντικειμένων με τη μονόχρωμη ηχώ τους ως φόντο δημιουργούν ομόκεντρους κύκλους, μοτίβο που κοσμεί τα αρχαία ελλαδικά και κυπριακά αγγεία της πρώτο-γεωμετρικής περιόδου. Οι ομόκεντροι κύκλοι μεταφέρονται σχηματικά σε κατασκευές φελλού με ξύλο, διακόπτονται από πλάγιες γραμμές, βασίζονται συνθετικά στη χρυσή τομή και δημιουργούνται από την αφαίρεση και ανασύνθεση του υλικού. Η ίδια μελέτη εφαρμόζεται στα τρίγωνα, μια Πυθαγόρεια εμμονή που ουσιαστικά εισάγει τη Ζούνη δυναμικά στον μυστικό κόσμο της αντιπροσωπευτικής γεωμετρικής της έκφρασης. Μιλώντας στην εφημερίδα «Τα Σημερινά», η Ζούνη επισημαίνει το 1971: « … Οι περισσότεροι ερεθισμοί των αισθήσεων μας προκαλούνται από προϊόντα βιομηχανικά που είναι σχηματοποιημένα και γεωμετρικά. Μέχρι και το τοπίο δεν έχει μείνει άθικτο. Συνυπάρχει πια με τα στοιχεία τα βιομηχανικά. Παρ΄όλα αυτά η ανθρώπινη παρουσία σπάει αυτή τη γεωμετρική τελειότητα σαν ζωντανή επέμβαση … Προσπαθώ να εκμεταλλευτώ και να χρησιμοποιήσω νέα υλικά στη δουλειά μου. Σκοπός μου είναι να έχω μία όσο το δυνατόν καθαρή φόρμα απηλλαγμένη από κάθε ευαισθησία γραφής»4. Η καθαρή φόρμα, εξαγνισμένη από τα οπτικά ίχνη της χειρονομίας, αντιπαρατίθεται με το συμβολικό επίπεδο ανάγνωσης του έργου τέχνης, αναδεικνύοντας την επιθυμία της Ζούνη να κωδικοποιήσει τον κόσμο που μας περιβάλλει, προβάλλοντας τη βιομηχανική αισθητική της σημερινής πόλης μέσα από τις πολύχρωμες μνήμες της Ανατολής και τη βιωμένη εμπειρία της Δύσης. Το τοπίο Από τη μελέτη των τριγώνων προκύπτουν ήδη από το 1970 τρία θέματα που απασχολούν τη Ζούνη μέχρι σήμερα: τα «Βέλη», οι «Δρόμοι» και τα «Αδιέξοδα – Τομές». Η δισδιάστατη εικόνα των πυραμίδων μεταλλάσσεται στη φαντασία της Ζούνη σε σύγχρονο αστικό τοπίο ενώ η αίσθηση της ταχύτητας που δημιουργεί η πόλη αντικαθιστά την ηρεμία και την απόλυτη σιωπή της ερήμου. Στους πρώτους «Δρόμους», οι διαγώνιες των τριγώνων καθοδηγούν το βλέμμα στο βάθος του δισδιάστατου ορίζοντα, προκαλώντας έναν ιδιόρρυθμο και διαλεκτικό χώρο ενέργειας και απότομης παύσης. Η αυστηρή καθαρότητα της γεωμετρίας αποτυπώνεται μέσα από την ακραία αιχμηρότητα και ακριβολογική εκτέλεση των σχημάτων καθώς και μέσα από το ενιαίο χρώμα,

---

ΧΩΡΟΣ-ΒΕΛΟΣ, ακρυλικό σε καμβά SPACE-ARROW, acrylic on canvas 70 x 5Ocm, 1999

ΔΕΣΜΗ - ΤΡΙΠΤΥΧΟΣ ΧΩΡΟΣ, ακρυλικό σε καμβά BEAM - TRIPTYCH SPACE, acrylic on canvas 70 x 85 cm, 2000

---

δίχως τόνους, που απλώνεται ομοιόμορφα στις επιφάνειες των έργων, αποκρύβοντας έτσι τα χνάρια της χειροποίητης εργασίας. Το 1972 στρέφει την προσοχή της από το άστυ στο φυσικό τοπίο, διερευνώντας μέσα από τη συνεχή και συστηματική παρατήρησή του τα οπτικά φαινόμενα. Είναι η εποχή που έχει μόνιμα πια εγκατασταθεί στην Ελλάδα όπου τη σαγηνεύει το εκτυφλωτικό λευκό αττικό φως το οποίο διαφέρει, όπως η ίδια επισημαίνει, από το κίτρινο φως της χώρας του Νείλου. Η Ζούνη επικεντρώνεται στην ανάλυσή του και συγκεκριμένα στον τρόπο με τον οποίο πέφτει μια ή παραπάνω δέσμες του σε πολλά κάθετα επίπεδα. Στα πλαίσια αυτής της έρευνας δημιουργούνται την ίδια χρονιά τα πρώτα μεγαλοδιάστατα γλυπτά της τα οποία μεταφέρουν στο χώρο τις ζωγραφικές ενασχολήσεις της. Η επιζωγραφισμένη γλυπτική με συνδυασμούς έντονων χρωμάτων που άνθισε στην αιγυπτιακή και ελληνική αρχαιότητα βρήκε σημαντικούς συνεχιστές στο σύγχρονο διεθνή χώρο. Στην Ελλάδα, οι καλλιτέχνες δεν κινήθηκαν προς αυτή την κατεύθυνση, με την εξαίρεση της Ζούνη η οποία ενεργοποίησε την κυτταρική της μνήμη και ανήγαγε από τότε τα επιζωγραφισμένα γεωμετρικά γλυπτά, με τη λιτή, συμπυκνωμένη και λακωνική αισθητική τους, σε κατ΄εξοχήν σήμα κατατεθέν της δουλειάς της. Βρισκόμαστε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 – 1980 και το καλλιτεχνικό κλίμα στην Αθήνα είναι ακόμα σχετικά συντηρητικό. Τα κινήματα της op - art και του μινιμαλισμού με τη σαφή γεωμετρική οπτική τους κυριαρχούν σε Ευρώπη και Αμερική ήδη από το 1960 - 1965 ενώ οι απόηχοι τους εμφανίζονται στη χώρα μας περίπου μια δεκαετία αργότερα. Η απόλυτη αφαίρεση της γεωμετρικής γλώσσας, οι κατασκευές, τα μεγαλοδιάστατα γλυπτά και τα περιβάλλοντα αποτελούν για την Αθήνα εκείνης της εποχής τολμηρά εγχειρήματα μιας τέχνης κατανοητής μόνο από την ελίτ. Τα ανοιχτά κουτιά/επιτοίχιες κατασκευές που παρουσίασε το 1973 στην Αίθουσα Τέχνης «Δεσμός», γκαλερί που συγκέντρωσε σχεδόν όλη την ελληνική πρωτοπορία, προσέφεραν στη Ζούνη την ευκαιρία να πραγματευτεί μορφολογικά την ανάπτυξη της γραμμής σε διαφορετικά επίπεδα. Η θεματική αυτή ενότητα την απασχόλησε συστηματικά μέχρι το 1984, ενώ το 1991 αναβιώνεται φευγαλέα με μια μακέτα, ύψους 30 εκατοστών, η οποία υλοποιείται σε μεγάλες διαστάσεις –με σταδιακή μεγέθυνση, διαφορετική χρωματική μελέτη και σχέσεις αναλογίας- μια δεκαετία αργότερα. Η «Μεγάλη Πύλη» που παρουσιάζεται στην έκθεση της Κρατικής Πινακοθήκης Σύγχρονης Κυπριακής Τέχνης Λευκωσίας απηχεί μορφολογικά τις αρχιτεκτονικές όψεις του σχεδίου που έκανε στο Κάιρο το 1961. Το επιβλητικό δωρικό γλυπτό λειτουργεί σαν μεταφυσικό πέρασμα, καλώντας το θεατή να το διασχίσει, ενώ φορτίζεται με το συμβολισμό του μεταίχμιου από τη μια υπαρξιακή κατάσταση στην άλλη.

Η ύλη Η «Μεγάλη Πύλη», όπως άλλωστε η μακέτα και το πειραματικό στάδιο μεγέθυνσής της που φέρει τον τίτλο «Μικρή Πύλη», έχει εμπλουτισθεί στην κορυφή της με ένα μορφολογικό χαρακτηριστικό της Ζούνη το οποίο δεν υπήρχε στα πρώτα έργα που ανίχνευαν τα οπτικά φαινόμενα. Η ύλη, με τη μορφή της ελεύθερης χρωματικής πινελιάς, σπάει την καθαρή γεωμετρία δημιουργώντας μια νέα διαλεκτική σχέση μεταξύ του πλακάτου χρώματος –που παραπέμπει στην απρόσωπη όψη της βιομηχανικής αισθητικής- και του χειροποίητου στοιχείου το οποίο συνήθως αποφεύγουν οι γεωμετρικοί καλλιτέχνες. Στο έργο της Ζούνη, η ύλη εκφράζει αλληγορικά τη φύση και προκύπτει από τη σειρά που ξεκίνησε το 1977 με θέμα τα «Κύματα». Τα επάλληλα χαρτόνια από αδρή χαρτομάζα που χρησιμοποιούνται στις κατασκευές αυτής της σειράς φανερώνουν την αυτούσια οικολογική υφή τους που αλλού παραμένει γυμνή και αλλού προβάλλει ως υπόβαθρο των αυθόρμητων τυπωμάτων linoleum με λάδι. Τα αφηρημένα, εξπρεσιονιστικά χνάρια που δημιουργούνται στις διαδοχικές ή ενιαίες επιφάνειες των έργων υποδηλώνουν την αταξία η οποία ενυπάρχει μέσα στην τάξη της φύσης και την ατίθαση κίνηση που διέπει τη ζωή. Η Ζούνη –αδρά στην αρχή, με χρωματική ένταση στη συνέχεια- αποκαλύπτει τη χειρονομία της ως εμφανή γραφή, παρεκκλίνοντας από τους παλιότερους στόχους της όσον αφορά στην «καθαρή γεωμετρική φόρμα» και διαφοροποιώντας την τέχνη της από των μινιμαλιστών, που επεδίωκαν να κρύβουν επιμελώς το υποκειμενικό στοιχείο. Από τότε, τις περισσότερες φορές, η χειρονομία συνυπάρχει με την αυστηρότητα της γεωμετρίας αλλά ποτέ δεν επικρατεί, τουλάχιστον ποσοτικά. Η τρυφερότητα ή βιαιότητα της πινελιάς, η δύναμη ή απαλότητα των τόνων και οι σχέσεις των χρωμάτων μεταξύ τους και ως προς το όλον συχνά γεννούν συνειρμούς στο θεατή, καθώς ανακαλούν την αίσθηση της θάλασσας, του ουρανού, της φωτιάς, της ανατολής ή δύσης του ηλίου ενώ άλλοτε πάλι μοιάζουν απλά να εκφράζουν και να εκτονώνουν την εσωτερική διάθεση της Ζούνη. Στη σειρά «Σκάλες προς τετράγωνο άνοιγμα» -στην οποία οδηγήθηκε από την ανάλυση της «Σχολής των Αθηνών» του Ραφαήλ- το χειρονομιακό πεδίο περιορίζεται αρχικά στο «παράθυρο» του βάθους που προκαλεί τη ψευδαισθησιακή υπέρβαση του τελάρου. Η αναγεννησιακή προοπτική καθοδηγεί το βλέμμα στις αφηρημένες χρωματικές εικόνες, φανταστικά ψυχογραφικά τοπία. Είναι «η φυγή προς το όνειρο»5 , η ψυχική διέξοδος από το δομημένο περιβάλλον, η ισορροπία μεταξύ των αντιθέτων: της πειθαρχίας και της ελεύθερης έκφρασης, της μαθηματικής σκέψης και της λύτρωσης από την αυστηρή εφαρμογή της, της λογικής και του οράματος.

---

ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ακρυλικό σε ξύλινη κατασκευή STORY WITHIN Α SQUARE acrylic on wooden construction 40 x 40 cm, 1994-2002 ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ακρυλικό σε ξύλινη κατασκευή STORY WITHIN Α SQUARE acrylic on wooden construction 40 x 40 cm, 1994-2002

Ο ζωγραφικός χώρος «Για μένα η τέχνη είναι χώρος6 … Xρησιμοποιώ την προοπτική - γεωμετρική, χρωματική, ακόμα και την πρωτολειακή των αρχαίων πολιτισμών - για να δημιουργήσω ένα χώρο αχανή, καμμιά φορά ερημικό, αμετακίνητο και απέραντο, που εντείνεται από την ανθρώπινη απουσία, διαπίστωση μιας εικόνας του σημερινού κόσμου»7. Πληθωρική όσον αφορά την αντιμετώπιση του χώρου, άλλοτε εφαρμόζει τους νόμους της παραδοσιακής προοπτικής των αναγεννησιακών χρόνων, άλλοτε ανορθόδοξες γραμμικές προοπτικές με διαφορετικά σημεία φυγής και άλλοτε πάλι προοπτικές μέσα στην προοπτική, μια ιδέα που ξεκίνησε παρατηρώντας φωτογραφίες των ίδιων των έργων της τραβηγμένων από το πλάι. Ο «Διπλός χώρος» του 2000, που παρουσιάζεται σε αυτή την έκθεση, εξελίσσει την ομώνυμη ενότητα που εμφανίστηκε το 1979, και παραπέμπει στην προοπτική των φωτογραφικών εικόνων, εισάγοντας τη λοξή θέαση8. Ο πίνακας μαγνητίζει το βλέμμα ενώ οι μαυρόασπρες ραβδώσεις που ακολουθούν τη λογαριθμική κλίμακα εντείνουν και επαυξάνουν την αίσθηση του βάθους λόγω της προοδευτικής μείωσης του πάχους τους9. Οι ιδιόρρυθμοι και ανορθόδοξοι εικαστικοί χώροι διακόπτονται απότομα από την οριζόντια ροζ γραμμή, δημιουργώντας αμφίσημες ενέργειες μέσα – έξω και ισορροπώντας ταυτόχρονα συνθετικά τον πίνακα. Εν΄αντιθέσει με την πλειοψηφία των γεωμετρικών καλλιτεχνών των αρχών του εικοστού αιώνα αλλά και των σύγχρονών της που έδιναν αποκλειστική έμφαση στην αβαθή ζωγραφική επιφάνεια, η Ζούνη δημιουργεί παράθυρα στον έξω κόσμο, ή αλλιώς οθόνες, που ρουφούν το θεατή στα έγκατα της εικονικής πραγματικότητάς τους μόνο μόνο και μόνο για να τον επαναφέρουν στις δύο διαστάσεις και τανάπαλιν. Ο λοξός χώρος εφαρμόζεται και στις «Σκακιέρες», ένα καινούργιο θέμα που αρχικά αντιμετωπίζεται μετωπικά και αποτελεί συνθετική συνέχεια των «Κύβων» αφού δημιουργείται από τις νοητές προεκτάσεις των γραμμών που τους ενώνουν στο ζωγραφικό πεδίο10. Οι «Σκακιέρες» δημιουργούν εκ νέου «Κύβους», συνεχίζοντας την αέναη πορεία της Ζούνη μετουσίωσης της ίδιας της τέχνης της. Όπως λέει η ίδια: «Στην εργασία μου, πολλά θέματα παντρεύονται και έτσι η οικογένεια μεγαλώνει»11. Η ψευδαίσθηση Η παρατήρηση της φύσης γέννησε στη Ζούνη την ιδέα της οφθαλμαπάτης. Η γραμμή, οριζόντια ή κατακόρυφη, που κόβει την αληθοφάνεια του προοπτικού βάθους, εμφανίζεται ήδη από την περίοδο των φελλών το 1967 εξυπηρετώντας αρχικά οπτικά παιχνίδια. Η τομή κόβει τα δύο επίπεδα, απομακρύνοντας το ένα από το άλλο και δημιουργώντας την ψευδή εντύπωση ότι δεν βρίσκονται τοποθετημένα αντιμέτωπα στο χώρο. Στη μελέτη της ανάκλασης της ακτίνας του φωτός η οπτική απάτη εντείνεται καθώς δημιουργείται η επιπρόσθετη ψευδαίσθηση ότι ή ευθεία είναι καμπύλη λόγω της αλλαγής των επιπέδων που διασπούν την οπτική συνέχεια της γραμμής. Αντίστοιχη οφθαλμαπάτη προκαλούν οι ασπρόμαυρες ραβδώσεις, θέτοντας τη Ζούνη στον αντίποδα της εφαρμογής του ίδιου φαινομένου στον Παρθενώνα όπου οι ελαφρές καμπύλες δημιουργούσαν την εντύπωση της ευθείας γραμμής.

---

Στις γλυπτικές συνθέσεις αυτής της θεματικής ενότητας η Ζούνη εισάγει για πρώτη φορά το 1980 το στοιχείο του καθρέφτη, αρχικά στις βάσεις των έργων, που αντανακλά τμήματα από τα γλυπτά, τον περιβάλλοντα χώρο ή ακόμα και την εικόνα του θεατή. Είναι η διακριτική και παροδική, «ζωντανή επέμβαση» της ανθρώπινης παρουσίας, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια της καλλιτέχνιδος, που «σπάει … τη γεωμετρική τελειότητα», εμπλέκοντας το άυλο είδωλο με την υλική πραγματικότητα του έργου τέχνης. Ο καθρέφτης, υλικό που προάγει την τμηματική οπτική επανάληψη των εικαστικών συνθέσεων και παράγει νέες εικόνες, μεταλλάσσει την αισθητική του έργου ανάλογα με τη θέση του θεατή στο χώρο ενώ δημιουργεί μια διαλεκτική σχέση παρουσίας – απουσίας, ύπαρξης – ανυπαρξίας, αλήθειας – ψεύδους. Από τότε οι καθρέφτες θα χρησιμοποιηθούν κατ΄επανάληψη και ποικιλότροπα από τη Ζούνη σε τρισδιάστατα και δισδιάστατα έργα, σταδιακά με όλο και μεγαλύτερη τόλμη. Στις «Οχυρωμένες κατοικίες», ένα περιβάλλον που χρονολογείται το 2000 και παρουσιάζεται σ΄ αυτή την έκθεση, η καλλιτέχνης δεν διστάζει να δημιουργήσει ένα χώρο όπου οι σύνθετοι αντικατοπτρισμοί φτάνουν στα όρια της φανταστικής ψυχεδέλειας. Το επιδαπέδιο έργο είναι εμπνευσμένο από τις «Πολλαπλές κατοικίες» του 1977, κατασκευή που αποδίδει την απρόσωπη πρόσοψη ενός σύγχρονου κτιρίου σε μια συνεχόμενη φρίζα τεσσάρων χρωματικών παραλλαγών12. Τα λιτά κτίσματα ξακρίζονται σε ακανόνιστα κατασκευαστικά σχήματα, πολλαπλασιάζονται και ζωγραφίζονται τόσο στην εσωτερική όσο και την εξωτερική όψη της πρόσφατης κατασκευής. Το έργο οριοθετεί ένα τετράγωνο και περικλείει στη βάση του έναν καθρέφτη ενώ ένας άλλος καθρέφτης τοποθετείται ακριβώς από πάνω, σε αρκετή απόσταση, ως οροφή. Το ύψους μόλις 67 εκατοστών περιβάλλον δημιουργεί πολλαπλά βάθη μέσα από τους άπειρους αντικατοπτρισμούς του θεατή και της ζωγραφικής εικόνας ενώ το βλέμμα οδηγείται στα έγκατα της γης ή, αντίθετα, σε ουράνια ύψη, με ιλιγγιώδεις ρυθμούς χάρη στις απότομες προοπτικές. Στην καθαρά σκηνογραφική αυτή σύλληψη, τα επαναλαμβανόμενα ανθρώπινα αλλά και γεωμετρικά είδωλα –τετράγωνα μέσα στο τετράγωνο- που μικραίνουν όσο απομακρύνονται από την αρχική πραγματικότητα της εικαστικής σύνθεσης συμπληρώνουν θεαματικά το έργο και αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα αυτού. Η κίνηση Εξ ίσου σκηνογραφική είναι η σύνθεση «Ιστορίες στο τετράγωνο», μια επιτοίχια εγκατάσταση από 40 αυτόνομα έργα, διαστάσεων 40Χ40 εκατοστών, που παρουσιάζεται στην έκθεση σαν ενιαίο σύνολο και η οποία περιλαμβάνει πολλά από τα θέματά της, από τους παλιότερους ορίζοντες έως τις πιο πρόσφατες πυραμίδες και από τους δρόμους έως τις καινούργιες επικοινωνιακές σημάνσεις. Ζωγραφισμένοι από το 1994 έως το 2002, οι πίνακες συχνά αποτελούν την καταγραφή των απαρχών της σκέψης της η οποία αναπτύσσεται στη συνέχεια σε μεγάλες επιτοίχιες κατασκευές ή/και τελάρα, και προσφέρουν στο θεατή μια συμπυκνωμένη εικόνα του εύρους των μορφολογικών και θεματικών αναζητήσεων της Ζούνη των δέκα τελευταίων ετών.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ακρυλικό σε ξύλινη κατασκευή STORY WITHIN Α SQUARE acrylic on wooden construction 40 x 40 cm, 1994-2002 ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ακρυλικό σε ξύλινη κατασκευή STORY WITHIN Α SQUARE acrylic on wooden construction 40 x 40 cm, 1994-2002

---

Το τετράγωνο, σχήμα που εκφράζει την τελειότητα λόγω της απόλυτης ισότητας των πλευρών του, γίνεται το ποιητικό κέλυφος που εγκλωβίζει τις ζωγραφικές ιστορίες. Συμμετρικό και στατικό ως φόρμα, δημιουργεί μια αντιφατική σχέση με τη δυναμική ασυμμετρία των αφαιρετικών εικόνων που περικλείονται στο αυστηρά οριοθετημένο πλαίσιο του. Τη σχέση αυτή αυξάνει η σαφής ψευδαισθησιακή κίνηση που δημιουργούν τα βέλη, οι διαγώνιες αλλά και η ιδιόρρυθμη προοπτική που παρασύρει το θεατή σε έναν εικονικό στρόβιλο, φορτισμένο με πλήθος συναισθημάτων. Το 1999 στο περιβάλλον που δημιουργεί στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα η Ζούνη εισάγει την αυτούσια, τεχνολογική κίνηση με ένα οκτάλεπτο βίντεο που προβάλλεται πάνω σε μια επίτοιχη γεωμετρική εξαγωνική κατασκευή της σειράς «Κίονες – Σκιές». Η ελεύθερη κινηματογραφική ανάπτυξη των στοιχείων της φύσης που κινούνται πάνω στη στατική σύνθεση απηχούν τις εξπρεσιονιστικές πινελιές της και αντικαθίστανται από τις εικόνες των επισκεπτών τον επόμενο χρόνο σε μια καινούργια σύλληψη που υλοποιείται, με άξονα το ίδιο έργο και επίκεντρο την έννοια της αλληλεπίδρασης, στη γκαλερί ArtForum Βίλκα της Θεσσαλονίκης. Μια κρυμμένη κάμερα κινηματογραφεί τις κινήσεις των θεατών, προβάλλοντας στα παράθυρα της κατασκευής τα είδωλά τους και αποτυπώνοντας τα εφήμερα πορτρέτα τους στο αρχιτεκτονικά δομημένο έργο που λειτουργεί ως εικαστικό πλαίσιο δράσης. Το ίδιο θέμα «Κίονες - Σκιές» σε τρίπτυχη ανάπτυξη παίρνει διαφορετική αισθητική και σκηνογραφική διάσταση στην Πινακοθήκη Κυκλάδων στην Ερμούπολη της Σύρου (Ιούλιος 2002) σε σύζευξη με την υποβλητική λιθοδομή του χώρου, η οποία περιβάλλει τα έργα, αλλά και προβάλλεται μέσα από τα παράθυρα των κατασκευών (βλ. σ. xx )13.

Λογική και όνειρο «Χρειάζεται απέραντη ευαισθησία και λογική για να συνδυαστεί το πνεύμα της εκλέπτυνσης με το πνεύμα της γεωμετρίας μέσα σ΄εκείνο που, τελικά, θα μπορούσε να είναι ύμνος για τη χαρά της ζωής. Η αυστηρότητα του Μοντριάν θεωρημένη ξανά και διορθωμένη κάτω απ΄το φως του Ματίς», έγραφε πολύ εύστοχα το 1985 ο Pierre Restany για την τέχνη της Ζούνη14. Δεν είναι, όμως, μόνο το φως του Ματίς το οποίο εντοπίζει κανείς στη δουλειά της ελληνίδας καλλιτέχνιδας αλλά και τα έντονα χρώματά του που χάρισαν στον γάλλο μετρ τον τίτλο του «fauve» (άγριος). Στην περίπτωση της Ζούνη, θα μπορούσε, μάλιστα, κανείς να μιλήσει για ηφαιστιογενείς εκρήξεις χρωμάτων, για ακραίες και δυναμικές οπτικές συγκρούσεις που απαιτούν, πέρα από τη φαντασία, τόλμη και προδίδουν μια πληθωρική ψυχοσύνθεση με κύρια χαρακτηριστικά την άκρατη ενέργεια, την ακούραστη ζωτικότητα αλλά και την υπέρτατη αισιοδοξία. Απόλυτα αφοσιωμένη στο προσωπικό της ιδίωμα εδώ και χρόνια, η Ζούνη συνυφαίνει την αυστηρότητα και λακωνικότητα της γεωμετρίας με το συναίσθημα που εκπέμπει η εξπρεσιονιστική της πινελιά. Οι λείες και πλακάτες επιφάνειες των χρωμάτων συνυπάρχουν με τις άυλες ποιότητες των εξπρεσιονιστικών γραφών και η ομοιομορφία της γεωμετρικής επιφάνειας με τις τονικές διαβαθμίσεις των χειρονομιακών πεδίων. Η γεωμετρία, με τις ακριβείς μαθηματικές μετρήσεις που απαιτεί, δεν υπήρξε ποτέ για τη Ζούνη αυτοσκοπός. Υπήρξε απλά μέσον έκφρασης, μια γλώσσα η οποία της επιτρέπει να κωδικοποιήσει τον σύγχρονο κόσμο και να τον μεταλλάξει σε μεταφυσικές εικόνες που προσφέρονται στο θεατή για ανάγνωση, όπως ένα όμορφο και μαγικό, ονειρικό και ανεξάντλητο, παραμύθι.

Μπία Παπαδοπούλου Ιστορικός Τέχνης / Επιμελήτρια της έκθεσης