ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ  ΧΡΗΣΤΟΥ (1984)

Καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης

Πανεπιστημίου  Αθηνών

 

Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΜΗΤΡΑΚΑ

 

 

Ζωγραφική  λαϊκών στοιχείων, βυζαντινών τύπων και προσωπικών διατυπώσεων.

 

Δεν υπάρχει καμιά  αμφιβολία ότι από εσωτερική ανάγκη για έκφραση ασχολείται με την τέχνη ο Γιάννης Μητράκας. Και  ακριβώς γι' αυτό η ζωγραφική του έχει βιωματική αφετηρία, μορφοπλαστική πληρότητα και εκφραστική αλήθεια. Γίνεται όπως αποδεικνύεται από όλες τις σημαντικές προσπάθειές του  για να παρουσιάσει τις σχέσεις του με τον κόσμο και την  επαφή του με τη ζωή. Ζωγραφική της ανθρώπινης μορφής ουσιαστικά η ζωγραφική και της ιερότητας του καθημερινού μόχθου, δεν περιορίζεται στην απλή αναφορά προσώπων, γεγονότων, καταστάσεων. Ενδιαφέρεται και κατορθώνει να μας δώσει πολύ περισσότερα.

Αυτοδίδακτος  καλλιτέχνης ο Γιάννης Μητράκας που εργάζεται κοινωνικός λειτουργός κοντά στους λιγνιτωρύχους  του Αλιβερίου, έχει σαν θεματική του αφετηρία τους ανθρώπους  που ζούν κοντά του. Τους λιγνιτωρύχους και τους αγρότες,  το χώρο και τις απασχολήσεις τους, τα σκαμμένα πρόσωπά τους  και τα ροζιασμένα χέρια τους, τις οικογένειές του και τις  παρέες τους, Αυτοδίδακτος με ουσιαστική θητεία στις κατακτήσεις της βυζαντινής ζωγραφικής ο Μητράκας και απόλυτα κάτοχος των στοιχείων της λαϊκής τέχνης μας δίνει περισσότερα από μια εξωτερική επανάληψη των τύπων τους. Η προσωπική προσάρτηση των χαρακτηριστικών της βυζαντινής ζωγραφικής  φανερή στην σχηματοποίηση του χώρου και το πλάσιμο των  μορφών , την χρησιμοποίηση του χρώματος - κυρίως  τεχνική της αυγοτέμπτερας - και τη σημασιολογική προοπτική -       οι  πιο    σημαντικές    μορφές      είναι μεγαλύτερες από τις  άλλες - την ισοκεφαλία και την ελεύθερη οργάνωση δίνει πάντα  τον τόνο. Επίσης τα λαϊκά και τα λαϊκότροπα στοιχεία με την αντίστροφη προοπτική, τις διαφορετικές κλίμακες, την έμφαση  στη χαρακτηριστική λεπτομέρεια, τα γραφικά στοιχεία έρχονται  να ενισχύσουν το σύνολο. Αλλά ο Μητράκας χρησιμοποιεί με  εξαιρετικά γόνιμο τρόπο και γνωστά στοιχεία του βυζαντινού και του ευρωπαϊκού  μανιερισμού, ιδιαίτερα στις τελευταίες του προσπάθειες, με την  επιμήκυνση των μορφών  και τον πιεστικό χώρο, τα  τοπικά χρώματα και τα γωνιώδη θέματα, την ελλειπτική σύνθεση και τις κάθε είδους αντιθέσεις.               Αυτό που πρέπει .όμως να τονιστεί

ιδιαίτερα είναι ότι η ζωγραφική  του Μητράκα δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να θεωρηθεί  σαν μια  κοινή επανάληψη γνωστών τύπων, ούτε σαν μια προσπάθεια με εκλεκτιστική βάση.  Γιατί σ' όλα τα σημαντικά του έργα είναι πάντα  η καθαρά προσωπική σύνθεση, μια μετάφραση όλων των ξένων στοιχείων  σε ένα νέο και προσωπικό εκφραστικό ιδίωμα.

Αυτό διαπιστώνεται πιο εύκολα για όποιον γνωρίζει και τις παλαιότερες προσπάθειες του προικισμένου αυτού καλλιτέχνη, που άρχισε να ζωγραφίζει γύρω στο 1969 και πρωτοπαρουσίασε έργα  του στο χώρο της δουλείας του, το Αλιβέρι το 1970.  Η θεματογραφία των έργων από τα πρώτα χρόνια της απασχόλησης του Μητράκα με την ζωγραφική είναι οι άνθρωποι κοντά στους οποίους  ζει και εργάζεται.  Στις πιο χαρακτηριστικές του προσπάθειες έχουμε μεμονωμένες μορφές και ολιγοπρόσωπες σκηνές από την εργασία των λιγνιτωρύχων, δοσμένες με αυστηρά ασκητικά  χρώματα και λιτή σύνθεση. Με αφετηρία την οπτική πραγματικότητα και την καθημερινή ζωή ο καλλιτέχνης κατορθώνει να μας πάει πέρα από το εξωτερικό και το ειδικό. Χωρίς να αρνείται εντελώς τη  ρεαλιστική περιγραφή ενδιαφέρεται περισσότερο για την  απόδοση του τυπικού και κατορθώνει πραγματικά να μεταφέρει στον θεατή όλο το περιεχόμενο του ανθρώπινου μόχθου και όλη την  ατμόσφαιρα της ζωής του  λιγνιτωρύχου. Χωρίς να λείπει  και η κριτική διάθεση που εκφράζεται με τα  βαριά       καταθλιπτικά  συνήθως χρώματα, πάντα το βασικό στοιχείο των έργων  το αποτελεί η αγάπη του καλλιτέχνη για τους ανθρώπους  που ζωγραφίζει.  Αυτό διαπιστώνεται πιο εύκολα στις προσωπογραφίες, προσωπογραφίες γνωστών και φίλων του  καλλιτέχνη, ανθρώπων.

Στα έργα του από τα τελευταία χρόνια ο Μητράκας φαίνεται χωρίς δυσκολία ότι προχωρεί ακόμη μακρύτερα και ανανεώνει  τις διατυπώσεις του. Τώρα όπως το βλέπουμε στις πιο  χαρακτηριστικές του προσπάθειες εγκαταλείπει τις μεμονωμένες  μορφές για να στραφεί στις πολυπρόσωπες συνθέσεις. Ταυτόχρονα  φαίνεται ότι δεν περιορίζεται τόσο στα λιτά ασκητικά χρώματα αλλά δίνει μεγαλύτερη σημασία στα περισσότερο πλούσια χρώματα  και στον σαφέστερα υποβλητικό χώρο. Ακόμη και η περισσότερο  παρατακτική οργάνωση των παλαιοτέρων έργων του περιορίζεται για να αφήσει την θέση της σε νέους συνδυασμούς που δίνουν  περισσότερο πειστικά εκφραστικά αποτελέσματα. Με την  έμφαση άλλοτε στην πυραμιδοειδή οργάνωση των  μορφών και άλλοτε σε μια περισσότερο  κυκλική σύνθεση η ζωγραφική επιφάνεια  κερδίζει εσωτερικό ρυθμό  και νέες  εκφραστικές προεκτάσεις. Οι μορφές σε μερικές προσπάθειες του σχηματίζουν  ένα είδος ανθρώπινου τοπίου στο οποίο συνδυάζονται θαυμάσια  σχεδιαστικά και χρωματικά χαρακτηριστικά, σχηματοποίηση και ρεαλιστικοί τύποι. Αυτό που πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα είναι  πάντα η μόνιμη αγάπη  του καλλιτέχνη  για τα θέματά του, την ανθρώπινη μορφή και τον φυσικό χώρο, τα γνωστά  του πρόσωπα και τις τυχαίες του συναντήσεις.  Τώρα  επίσης  σημειώνεται εύκολα η όλο και πιο τονισμένη ανύψωση του  ατομικού στο τυπικό και του ειδικού στο καθολικό. Και η πορεία  αυτή  ευνοείται από το πέρασμα στις πολυπρόσωπες συνθέσεις  στις οποίες χρησιμοποιεί διάφορα στοιχεία. Αυτά είναι η  χρησιμοποίηση της σημασιολογικής προοπτικής και η ταυτόχρονη  έμφαση στη    σχηματοποίηση    και    την  μικρογραφική διαπραγμάτευση  μερικών τμημάτων του έργου, τον ελλειπτικό  χώρο   και    τις   τονισμένες αντιθέσεις σχεδιαστικών στοιχείων και χρωματικών  διατυπώσεων.

Με την προσωπική χρησιμοποίηση τύπων της βυζαντινής ζωγραφικής και ταυτόχρονα στοιχείων της λαϊκής παράδοσης  φτάνει ο Μητράκας σε σύνολα που επιβάλλονται στον θεατή με την αμεσότητα και την εκφραστική τους δύναμη. Πρόκειται για μια  ζωγραφική στην οποία η πηγαία έμπνευση συνδυάζεται  με την προσωπική όραση των πραγμάτων και καταλήγει να δώσει εξαιρετικά ολοκληρωμένες εκφραστικές διατυπώσεις. Η διεύρυνση  της  θεματογραφίας του, που δεν περιορίζεται τώρα μόνο στην απεικόνιση μιας ορισμένης κατηγορίας μορφών του  επιτρέπει  να  φτάσει σε πιο πλούσιες σε περιεχόμενο προσπάθειες. Γιατί τώρα κοντά στην προσωπογραφία και την απεικόνιση  της ζωής των λιγνιτωρύχων τον απασχολεί  και η θρησκευτική εικόνα και η τοπιογραφία, η ηθογραφική σκηνή και ο συνδυασμός της ανθρώπινης μορφής με το φυσικό χώρο.  Ακόμη ίσως πρέπει να τονιστεί ότι με τον Μητράκα έχουμε και την πιο σημαντική προσπάθεια μιας λαϊκής  ομαδικής προσωπογραφίας κάτι  ασυνήθιστο στην ελληνική τέχνη. Δημιουργός με εξαιρετική ευαισθησία και με γνήσια   επαφή με τη ζωή ο   Μητράκας  μας δίνει έργα που διακρίνονται για την εσωτερικότητα των  μορφών και την ζωγραφική του αλήθεια. Και αυτά είναι τα στοιχεία που καταξιώνουν τις προσπάθειές του και επιβάλλουν τις μορφοπλαστικές κατακτήσεις του.