  |
|
ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ ΧΡΗΣΤΟΥ
Ομότιμος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης
Του Πανεπιστημίου Αθηνών - Ακαδημαϊκός
ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΗΤΡΑΚΑΣ
Μια ζωγραφική βυζαντινών τύπων και λαϊκότροπων χαρακτηριστικών σε μια πορεία από την αντιμετώπιση της οπτικής πραγματικότητας στο κλίμα των αναζητήσεων του σουρεαλισμού.
…………………………………………………………
Αυτοδίδακτος
ζωγράφος ο
Γιάννης
Μητράκας και
με γόνιμη
παρουσία στην
καλλιτεχνική
σκηνή, με πολλές
ατομικές
εκθέσεις και
συμμετοχές σε ομαδικές,
συνεχίζει
πάντα
τις
αναζητήσεις
του και
διευρύνει τις
κατακτήσεις
του.
Καλλιτέχνης
που αν και γεννήθηκε
στην Θράκη το 1936
και σπούδασε
κοινωνικός λειτουργός,
ζει και
εργάζεται στο
Αλιβέρι της
Εύβοιας ( από το
1992 ζει
στην Αθήνα),
διακρίθηκε
πολύ νωρίς για
τις εσωτερικές
του ανησυχίες.
Και είναι η εσωτερική
ανάγκη
για έκφραση
που θα τον οδηγήσει στην
ζωγραφική,
χωρίς να
περάσει από την
τυπική
ακαδημαϊκή
μαθητεία, θα
ζητήσει με την
γνωριμία της
τέχνης μεγάλων
δασκάλων να
προχωρήσει σε
μια
περισσότερο
προσωπική
ζωγραφική γλώσσα. Ετσι θα
οικειωθεί τύπους και
τεχνικές της
βυζαντινής
παράδοσης αλλά
και της λαϊκής
τέχνης για να
δώσει στα έργα του τις
συναντήσεις
και τον κόσμο
του. Χωρίς να
ενδιαφερθεί
για
συγκεκριμένες
τάσεις και
γνωστά ρεύματα
της σύγχρονης
τέχνης επιδιώκει
και κατορθώνει
να προχωρήσει στο δικό
του προσωπικό
δρόμο για να
μεταφέρει σε
εικόνες,
βιώματα και
οράματα,
φόβους και ελπίδες.
Ο κόσμος του
είναι τόσο η
οπτική
πραγματικότητα,
ιδιαίτερα στις
πρώιμες
προσπάθειές
του , όσο
και ο κόσμος
της ιστορίας
και των παραδόσεων,
η τεχνική που χρησιμοποιεί
- αυτή
Καλλιτέχνης που ενδιαφέρεται για όλες τις θεματογραφικές περιοχές ο Μητράκας δίνει καθοριστικό ρόλο στην ανθρώπινη μορφή και τα θρησκευτικά θέματα, τα μυθικά και αλληγορικά, λιγότερο τα τοπιογραφικά τα οποία συνδέει σχεδόν πάντα με τα άλλα θέματά του. Ότι πάντως κάνει ιδιαίτερη εντύπωση στην ζωγραφική του Μητράκα είναι η έκταση και ο πλούτος της μορφοπλαστικής του φαντασίας, η ποιότητα και η ασφάλεια των συνδυασμών του και η πληρότητα των διατυπώσεών του. Αλλά μπορεί να πλησιάσει κανείς καλύτερα και να καταλάβει πιο ουσιαστικά το έργο του Μητράκα, αν σημειώσει μερικά από τα χαρακτηριστικά της όλης πορείας του, όπως τα έχουμε σε παλαιότερες προσπάθειές του.
Η στενή επαφή του τόσο με την βυζαντινή ζωγραφική όσο και με την λαϊκή τέχνη είναι φανερή ακόμη και στις πρώιμες προσπάθειες του Μητράκα. Τυπικά στοιχεία από την βυζαντινή ζωγραφική έχουμε με τον καθοριστικό ρόλο τον οποίο έχουν τα μάτια, την κάποια σχηματοποίηση των μορφών και τα λεγόμενα φώτα - φωτεινά ανοίγματα στα πρόσωπα. Από την λαϊκή παράδοση στο κάπως στεγνό και σκληρό σχέδιο, την σχεδόν πάντα απροοπτική οργάνωση και την απόδοση του φυσικού χώρου. Αλλά πάντα σχεδόν ο καλλιτέχνης κατορθώνει στα έργα να φτάνει σε διατυπώσεις, στις οποίες επικρατούν τα καθαρά προσωπικά στοιχεία. Ετσι πολύ νωρίς κατορθώνει να έχει ένα προσωπικό ζωγραφικό ιδίωμα - προσωπικό στυλ- στο οποίο συνδυάζονται κατακτήσεις ξένες - του παρελθόντος περισσότερο- με προσωπικές αναζητήσεις σε μια εξαιρετική για τις προεκτάσεις της διατύπωση. Στις σχετικά πρώιμες προσπάθειές του ο καλλιτέχνης αποβλέπει και κατορθώνει να μεταφέρει στον θεατή μια ερμηνεία της οπτικής πραγματικότητας, με την προσωπογραφία και τα βιώματά του. Και δίνει έργα που παρά τα λαϊκότροπα χαρακτηριστικά τους και τις βυζαντινές αναμνήσεις κινούνται στο κλίμα του κριτικού ρεαλισμού. Σειρές έργων του από την και την εργασία των λιγνιτωρύχων του Αλιβερίου δίνουν με σαφήνεια και πληρότητα τον χαρακτήρα του κριτικού ρεαλισμού. Σε μερικές περιπτώσεις ο καλλιτέχνης εκφράζεται όχι τόσο με τις ίδιες τις ανθρώπινες μορφές όσο με την έμφαση στα βαριά σκούρα χρώματα που χωρίς να περιγράφουν τίποτε υποβάλλουν όλη την ατμόσφαιρα του θέματος. Σε άλλα έργα του ίδιου κύκλου ο καλλιτέχνης εκφράζει την αγάπη για τον ανθρώπινο μόχθο τους με τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τα τονισμένα κάθετα θέματα και τον ρόλο του φωτός, που ολοκληρώνουν το περιεχόμενο του συνόλου. . ΄Αλλα πρώιμα έργα του και ιδιαίτερα προσωπογραφίες του δεν απομακρύνονται ουσιαστικά από το πνεύμα του αντικειμενικού ρεαλισμού με την έμφαση στην απόδοση των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών, με πιστότητα και ακρίβεια.
Σε μια άλλη φάση και πάλι στην προσωπογραφία, διαπιστώνεται μια προοδευτική απομάκρυνση από τον αντικειμενικό ρεαλισμό και μια μεγαλύτερη χρησιμοποίηση τύπων της βυζαντινής και της λαϊκής τέχνης. Σ' αυτά ανήκουν η έστω και περιορισμένη σχηματοποίηση, ο τονισμένος ρόλος των ματιών, το πλάσιμο του προσώπου και ο σκόπιμα ακαθόριστος χώρος. Σ' αυτό το κλίμα κινούνται και τα ηθογραφικά του θέματα και σε άλλα έργα από τον κόσμο των λιγνιτωρύχων και γενικά των ανθρώπων του μόχθου. Τώρα επίσης πολλαπλασιάζονται τα έργα με την τονισμένη καθετότητα, τις μορφές δοσμένες με μια περίεργη προοπτική βατράχου - δηλαδή από πολύ χαμηλά - να σχηματίζουν κλιμακωτά σύνολα. Επίσης σ' αυτές έχουν θυσιαστεί τα στοιχεία της κοινωνικής κριτικής για να δώσουν την θέση του σε μια περισσότερο ηρωική κατάφαση του μόχθου και της ζωής των. Τώρα ακόμη ο καλλιτέχνης ενδιαφέρεται για πολυπρόσωπα σύνολα με διαφορετικές συνθετικές αρχές και κλίμακες, θέσεις και στάσεις των μορφών, χαρακτήρα και απόδοση του χώρου. Σε μερικές περιπτώσεις όταν δίνει παρατακτικά διάφορες προσωπογραφίες κάπως σχηματοποιημένες και με την έμφαση στα οριζόντια πλαίσια, φαίνεται ότι επηρεάζεται από τα εικονοστάσια της βυζαντινής παράδοσης, ενώ άλλοτε όταν δίνει σύνολα με τονισμένη καθετότητα βασίζεται κάπως σε λαϊκά πρότυπα. Στις περισσότερες περιπτώσεις πάντως κάνει ιδιαίτερη εντύπωση ο πιεστικός χώρος που χρησιμοποιείται από τον καλλιτέχνη κάτι που ίσως έχει σχέση με βιωματικά στοιχεία. Πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα ότι τώρα ο Μητράκας στρέφεται και στην ομαδική προσωπογραφία και μάλιστα με τα διάφορα πρόσωπα ακόμη και σε διαφορετικές κλίμακες, κάτι που ίσως σχετίζεται με την σημασιολογική προοπτική της βυζαντινής και μεσαιωνικής παράδοσης. Συνδυάζει επίσης ολόσωμη προσωπογραφία και μόνο πρόσωπα, με αποτέλεσμα να κερδίζει και νέες εκφραστικές προεκτάσεις το έργο του.
Μια τρίτη φάση στην καλλιτεχνική δημιουργία του Μητράκα έχουμε με έργα του ζωγραφισμένα την τελευταία δεκαετία και συγκεκριμένα την περίοδο 1984 - 1994.
Τώρα διαπιστώνει κανείς την όλο και μεγαλύτερη χρησιμοποίηση του φυσικού χώρου, την μεγαλύτερη σχηματοποίηση των μορφών και τα αλληγορικά στοιχεία, που τονίζονται και από την προτίμησή του σε μανιεριστικούς τύπους. Πρόκειται για μια ζωγραφική που πλησιάζει περίεργα το κλίμα των σουρεαλιστικών τάσεων, ένα καθαρά προσωπικό σουρεαλιστικό ιδίωμα, που συχνά διαφαίνεται και στους τίτλους των έργων. Και αρκεί να μείνει κανείς ιδιαίτερα σε έργα Σα το "η Φύτρα μας" του 1984, με τις λεπτές σχεδόν άσαρκες ανθρώπινες μορφές να σχηματίζουν ένα πραγματικό τοπίο, για να καταλάβει τους νέους προσανατολισμούς του καλλιτέχνη. Γιατί εδώ χωρίς ουσιαστικά να θυσιάζονται τα γνωστά χαρακτηριστικά και των παλαιότερων προσπαθειών του - τύποι της βυζαντινής και της λαϊκής παράδοσης είναι ένα νέο πνεύμα που επικρατεί. Δεν έχουμε καμιά αναφορά συγκεκριμένου χώρου, καμιά τάση αναφοράς σε παραδοσιακά συνθετικά σχήματα, καμιά φανερή σύνδεση με γνωστά πρότυπα. Και ενώ μπορεί να εντοπίσει θέματα με μεγάλο ρόλο στην παγκόσμια ζωγραφική, όπως τη Μητέρα και το Παιδί του κέντρου, αναφορά ίσως καις την Παναγία, το σύνολο διακρίνεται για τον καθαρά νέο χαρακτήρα του.
Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και άλλες προσπάθειές του από τα χρόνια που ακολουθούν όπως το "Αφή και πηγαιμός της Ολυμπιακής Φλόγας", το "Λεηλασία της πατρικής μας κληρονομιάς", το "Ανακάλυψη της Αφροδίτης" και άλλα ζωγραφισμένα το 1985, έργα στα οποία καθοριστικό ρόλο παίζει ο χώρος, τα περισσότερο υπαινιχτικά θέματα και η αντιρρεαλιστική ατμόσφαιρα, μαζί με την ιδιαίτερη έμφαση στα μικρογραφικά στοιχεία. Σε χαρακτηριστικές περιπτώσεις τώρα είναι σαφέστερη η χρησιμοποίηση τυπικών μανιεριστικών τύπων - μικρά κεφάλια, επιμήκυνση των μορφών, αποσπασματικοποίηση, τομές, FIGURA SERPENTINATA κτλ.- που έρχονται να τονίσουν ακόμη περισσότερο το εξωπραγματικό ότι λέμε σουρρεαλιστικό χαρακτήρα των έργων του. Ακόμη σημειώνει κανείς και ότι στην κατηγορία αυτή των έργων περιορίζεται κάπως ο ρόλος της γραμμής για να δώσει μεγαλύτερο ρόλο στο χρώμα, ένα συνήθως ζεστό ενιαίο χρώμα που εντατικοποιείται από τις περιορισμένες αναφορές ψυχρών τόνων. Επίσης τώρα σημειώνει κανείς και μια στροφή στην χρησιμοποίηση ενός κάπως πιο μαλακού σχεδίου , που δίνει τον τόνο, σε αντίθεση με το εξαιρετικά σκληρό που έχουμε στις παλαιότερες προσπάθειές του, όπως και μια μεγαλύτερη στα καμπυλόμορφα θέματα. Αλλά τις δυνατότητες του Μητράκα στην μικρογραφία και την ικανότητά του να δίνει με πλήθος ανθρώπινες μορφές την καταλαβαίνει κανείς αν μελετήσει προσεκτικά έργα του σαν το "Η θυσία των Εφτά Σαμοθρακιωτών " που ίσως σαν ιδέα έχει την αφετηρία της στο "Μαρτύριο των Σαράντα Χιλιάδων Μαρτύρων " της Χριστιανικής Τέχνης. Εδώ με περισσότερες κλίμακες στην απόδοση των μορφών, καθαρά απροοπτικό και εξωπραγματικό χώρος, όλες τις δυνατές στάσεις και κινήσεις των σωμάτων, την αποσπαματικοποίηση και τον τονισμό του τυπικού, δίνει ένα σύνολο φανταστικό και εξωπραγματικό που θυμίζει έργα του Μπός.
Αυτή την τάση επιβολής πραγματικών ανθρώπινων τοπίων μαζί με μια παράλληλη κατεύθυνση στην οποία επιδιώκεται και ένα είδος εξαύλωσης της ζωγραφικής επιφάνειας και των θεμάτων της έχουμε τα τελευταία χρόνια, ίσως μετά το 1987. Ακόμη αυτά τα τελευταία χρόνια διαπιστώνεται και μια παράλληλη τάση να δίνει έργα του τόσο με κάποια τονισμένη μνημειακότητα, με μεμονωμένες η λίγες μορφές και τονισμένο τον ρόλο του χώρου, όσο και με την έμφαση στις πολυπρόσωπες συνθέσεις με τα ανθρώπινα τοπία, τον προβληματικό και σκόπιμα ακαθόριστο χώρο και την χρησιμοποίηση μικρογραφικών τύπων. Τυπικά έργα της πρώτης ομάδας μπορούν να θεωρηθούν το "Αγναντεύοντας το Μέλλον" του 1987, το "Εκέκραξα ω Πάτερ" του 1988, το "Σαμοθρακιώτης " του 1989 και το "Αχνα Ψυχής" του 1990 και άλλα. Πρόκειται για προσπάθειες στις οποίες εικονίζονται μεμονωμένες ανθρώπινες μορφές σε ανοιχτό κάπως χώρο, με κάποια μνημειακοποίηση με ζεστά χρώματα και λίγα παραπληρωματικά θέματα, που πλουτίζουν και με συμβολικές προεκτάσεις τη ζωγραφική επιφάνεια. Επίσης πρέπει να σημειωθεί ότι στα έργα της ομάδας αυτής έχουμε μια ιδιαίτερη έμφαση στα σχεδιαστικά στοιχεία και την περιορισμένη σχηματοποίηση και μια προτίμηση στις περίεργες στάσεις και κινήσεις των μορφών. Στα έργα της δεύτερης ομάδας με τις πολυπρόσωπες παραστάσεις την έμφαση στα μικρογραφικά στοιχεία και την γενικά εξωπραγματική ατμόσφαιρα ανήκουν έργα σαν το "θερισμός του Καρπού του Ηλιου " του 1988 και το "Καρτερούμε Νικηφόρον Νέον Ζωοδότην
του Γένους" του 1991, το "Δώρα Θεού" του 1994 και άλλα που ανήκουν στην ίδια περίοδο. Όπως είναι το "Δόξα στους νικητές της Ρωμιοσύνης", το "Ακρίτας στις Επάλξεις του Διδυμότειχου" το "στον Ηχο της Νίκης του Μεγαλέξανδρου" και πολλά άλλα. Τώρα διαπιστώνει κανείς ότι καθοριστικό στοιχείο των έργων του Μητράκα κοντά στην συνήθως ατεκτονική οργάνωση, τις λιγνόκορμες και σχεδόν άσαρκες ανθρώπινες μορφές, με τις ανόργανες σχεδόν φυτικές αναλογίες, τις περίεργες στάσεις και κινήσεις, είναι ο εξωπραγματικός χαρακτήρας του συνόλου. Κοντά στα μικρογραφικά στοιχεία το καθαρά εξωπραγματικό χαρακτηριστικό των έργων τονίζεται και από τον απροοπτικό χώρο, τις διαφορετικές κλίμακες, τα αποσπασματικοποιημένα και ελλειπτικά χαρακτηριστικά, τους κάθε κατηγορίας αλληγορικούς και συμβολικούς τύπους. Χωρίς να επηρεάζεται από καμιά γνωστή σουρρελιστική τάση ο Μητράκας φτάνει σε ένα καθαρά προσωπικό μορφοπλαστικό ιδίωμα, στο οποίο εμφανίζεται αδελφωμένο το πραγματικό με το εξωπραγματικό, η λογική με την φαντασία, το συγκεκριμένο με το υπερβατικό, η ιστορία με την ποίηση. Σε έργα στα οποία επικρατεί μια πηγαία και προσωπική μορφοπλαστική θέληση που βασίζεται στην οξύτητα του σχεδίου και την εσωτερικότητα του χρώματος, την έκταση των συνδυασμών και την πληρότητα των διατυπώσεων.
Σε μερικά ακόμη έργα του Μητράκα διαπιστώνει κανείς την γνωριμία σημαντικών προσπαθειών της σύγχρονης τέχνης, όπως και την προσωπική χρησιμοποίηση κατακτήσεων της παράδοσης. Έτσι σε μια προσπάθεια του από τα τελευταία χρόνια όπως είναι το έργο με την "Αρπαγή της Ευρώπης" στο πρόσωπο της Ευρώπης αναγνωρίζεται ένας τύπος που συνδέεται με τον Πικασό, ενώ στο έργο "Άγια Μάνα Παναγία", ο τρόπος με τον οποίο αποδίδεται το θέμα με την Παναγία με τον Χριστό στην αγκαλιά της μέσα στο Άγιο Δισκοπότηρο καθώς και τα άλλα στοιχεία σχετίζονται με κατακτήσεις της ζωγραφικής του Νταλί. Επίσης στο "Δώρα Θεών" του 1994 στο οποίο παίζουν σημαντικό ρόλο και τα διακοσμητικά θέματα, η θεματική αφετηρία βρίσκεται στους χορούς των Χερουβείμ και Σεραφείμ έργων της χριστιανικής παράδοσης. Πρέπει πάντως να τονιστεί ότι σε όλες τις περιπτώσεις ο Μητράκας κατορθώνει πάντα να μεταφράζει στο καθαρά προσωπικό του ύφος κάθε είδους γνωριμία του, κατακτήσεις του παρελθόντος και τύπων του παρόντος . Και αυτό αποτελεί ένα από τα περισσότερο θετικά χαρακτηριστικά προσπαθειών του. Γιατί δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι ο Μητράκας κατορθώνει να συνδυάζει με πραγματικά αξιοσημείωτο τρόπο, λαϊκότροπα και λόγια στοιχεία, σχεδιαστικές και χρωματικές αξίες, καθιερωμένους και νέους τύπους σε μια ενότητα που πείθει για την εκφραστική της δύναμη. Καλλιτέχνης με αίσθηση των εκφραστικών δυνατοτήτων του χρώματος και εξαιρετικός σχεδιαστής ο Μητράκας κατορθώνει πάντα να πλουτίζει με εσωτερικό περιεχόμενο τα έργα του. Σε στενή επαφή με την πραγματικότητα, τόσο με το παρελθόν όσο και το παρόν, δηλαδή την ιστορία και την ζωή, επιχειρεί και κατορθώνει να μας δώσει μια νέα εικαστική ερμηνεία των συναντήσεών του. Το ενδιαφέρον του για όλες τις θεματικές περιοχές και η ελεύθερη χρησιμοποίηση τύπων από διαφορετικές στiλιστικές κατευθύνσεις, δίνει στις προσπάθειές του πολλαπλότητα και εκφραστικό πλούτο. Πιστός στους τύπους της βυζαντινής παράδοσης στα καθαρά θρησκευτικά του έργα θα περάσει στο κλίμα του αντικειμενικού ρεαλισμούς στις προσωπογραφίες του, του κριτικού ρεαλισμού στα ηθογραφικά του έργα και σ΄ένα μικτό μορφοπλαστικό λεξιλόγιο στα ιστορικά, αλληγορικά και μυθολογικά του θέματα. Και είναι ακριβώς στην τελευταία αυτή κατηγορία έργων στην οποία ο Μητράκας μας δίνει μερικές από τις πιο ολοκληρωμένες και προσωπικές προσπάθειές του. Eργα που διακρίνονται για την πηγαιότητά τους, την ειλικρίνεια και την εκφραστική τους δύναμη. Ετσι μπορεί και συνδυάζει με προσωπικό τρόπο πλούσια μορφοπλαστική φαντασία και συνθετική ικανότητα, ανθρώπινη μορφή και παραπληρωματικά θέματα, διακοσμητικά στοιχεία και τάση εξαϋλωσης. Πρόκειται για μια ζωγραφική, που όχι μόνο συνδυάζει τη σοφία των δασκάλων της βυζαντινής τέχνης με την δροσιά και την αφέλεια των δημιουργών της λαϊκής τέχνης, αλλά και διακρίνεται για την ποιότητα του σχεδίου, την εσωτερικότητα του χρώματος και την ασφάλεια της σύνθεσης. Ετσι δίνει έργα στα οποία συνδυάζεται πηγαιότητα και εκφραστική ειλικρίνεια, έμφαση στις ζωγραφικές αξίες και εσωτερική αλήθεια των διατυπώσεών του.-