1997-2000 ένα χρονικό διάστημα για εκτιμήσεις και επαναπροσδιορισμούς και επί του παρόντος.
Η χαρακτική, τα χαρακτικά έργα και οι δημιουργοί καλλιτέχνες.

Από τότε που συνάντησα τον Ξένη Σαχίνη το 1977 στη Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών ως σπουδαστή και αργότερα το 1986, στον ίδιο τόπο εργασίας και αναζήτησης στην Θεσσαλονίκη, οι συζητήσεις μου γύρω από τον ρόλο του καλλιτέχνη, αλλά και τις διαδικασίες μορφοπλασίας των τρόπων της τέχνης και ιδιαίτερα της χαρακτικής, κάλυπταν ένα μεγάλο μέρος των αδιεξόδων αλλά και δεξιοδικών αναπολήσεων μας μέσα σ’ όλα αυτά ένα όνειρο ... Η δημιουργία ενός Ερευνητικού Κέντρου εργαστηρίου Χαρακτικής υψηλών προδιαγραφών.

Οι κυριότεροι λόγοι, ενσάρκωσης του ονείρου;

Αφ’ ενός η αναγκαιότητα, ενός εργαστηρίου που ο εξοπλισμός του, οικονομικά, είναι απαγορευτικός για το 90-97% των δημιουργών καλλιτεχνών του τόπου μας. Aφ’ ετέρου οι μέχρι τώρα εξελίξεις πάνω στα ζητήματα της χαρακτικής συνδέονται άμεσα με την παροχή γνώσης από τους καθηγητές της χαρακτικής που δίδαξαν στις Ανώτατες Σχολές Καλών Τεχνών ένα πείραμα, με προγράμματα γνωριμίας και γνώσης της χαρακτικής σε ερασιτέχνες γύρω και μέσα στους χώρους του εργαστηρίου, -διαλέξεις, μαθήματα, συναντήσεις με επισκέψεις φιλοξενούμενων καλλιτεχνών.

Αλλά και οι καλλιτεχνικές μορφές ανταλλαγών, μεταξύ των φιλοξενουμένων δημιουργών στο Κέντρο για ένα είδος πολιτισμικού διαλόγου και τελικό συμπεράσματα το αποτέλεσμα της απόκτησης μιας Δημόσιας συλλογής χαρακτικών έργων από το ίδιο το Κέντρο δημιουργίας τους.

Ο τρόπος, πραγμάτωσης του ονείρου, σε τέτοιες περιπτώσεις βασίζεται σε κάποιες συγκυρίες που οι αποφάσεις κάποιων προσώπων, παίζουν πραγματικά έναν ουσιαστικό ιστορικό ρόλο στην εξέλιξη τέτοιου είδους εγχειρημάτων.

1997 - Η Θεσσαλονίκης μας, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης. Μετά από την κατανόηση της πρότασής μας από τον κ. Δ. Σαλπιστή μέλος του Δ.Σ. του ΟΠΠΕΘ, της κας Θάλειας Στεφανίδου συμβούλου και των θετικών εισηγήσεων τους, το Δ.Σ. του οργανισμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας αποφάσισε να χρη-ματοδοτήσει, οπότε με τεράστια προσπάθεια, από εμάς, ήρθαν τα πιεστήρια και ο εξοπλισμός τους από την Ολλανδία. Στην όλη προσπάθεια προστέθηκε ο τρίτος συμβαλλόμενος o Δήμος Νεάπολης, με προοπτικές και ιδιαίτερη αγωνία και προσοχή για τα έργα πολιτισμού εκ μέρους του Δημάρχου κ. Γρ. Χατζησάββα και του διοικητικού συμβουλίου του, προσέφεραν στέγη στο Κέντρο Χαρακτικής, στο αναπαλαιωμένο Πολιτιστικό Κέντρο, Π α λ α ι ό Κ λ ω σ τ ο ϋ φ α ν τ ο υ ρ γ ε ί ο “Η Λ Ι Ο Σ”, στολίδι τώρα της Νεάπολης.

Αντικείμενο του Κέντρου είναι η x α ρ α κ τ ι κ ή, που είναι σήμερα μια από τις πλαστικές τέχνες που δίπλα στη ζωγραφική και την γλυπτική εμφανίζεται σαν ιδιαίτερη, ξέχωρη, αλλά εξίσου δυναμική παρουσία. Χ α ρ α κ τ ι κ ό έ ρ γ ο είναι το

α ν τ ί τ υ π ο (τυπωμένη εικόνα) μιας μήτρας που το σχέδιό της αναπαράγεται και δημιουργείται από τις μορφοπλαστικές διαδικασίες του καλλιτέχνη πάνω σε ένα σκληρό υλικό.

Το αποτέλεσμα, είναι στενά συνδεδεμένο, με το υλικό της μήτρας, όπως π.χ. ξύλο - ξυλογραφία ή λινόλεουμ - ανάγλυφη φόρμα χάραξης επίσης μέταλλο (χαλκός ή τσίγκος) - χαλκογραφία ή λινόλεουμ - λινογκραβούρα ή πλεξιγκλάς - βαθιά ή κοίλη φόρμα χάραξης, αλλά και η πέτρα - λιθογραφία ή πάνω σε ειδικά προετοιμασμένους τσίγκους αλουμινίου - επίπεδη φόρμα, επίσης εργασίες πάνω σε ένα μεταξωτό τελλαρωμένο πανί - μεταξοτυπία, τέλος οποιοδήποτε υλικό που δημιουργεί συνθήκες μήτρας για να παραχθεί κάποιο αντίτυπο.

Κύρια χαρακτηριστικά της είναι, η δυνατότητα, σε όσους καλλιτέχνες επιθυμούν, παραγωγής αντιτύπων και επίσης η απόκτηση του ιδίου έργου από πολλούς, χωρίς αυτό να μειώνει την αξία του γιατί παρ’ όλο που δεν είναι μοναδικό παραμένει π ρ ω τ ό τ υ π ο.

Ο δημιουργός, σχεδιάζει, χαράζει, τυπώνει ο ίδιος το έργο του, αφού στην χώρα μας, δεν έχει αναπτυχθεί ο θεσμός του σταμπαδόρου -εκτυπωτή-, εφαρμόζοντας κάθε φορά τις κατακτημένες γνώσεις, των τεχνικών διαδικασιών σε συγκερασμό με τους δρόμους -φ α ν τ α σ ί α, μ ε λ έ τ η, μ έ θ ο δ ο-, που οδηγούν στην ολοκλήρωση του έργου.

Η διαδικασία για την δημιουργία της μήτρας δεν αποτελεί “αυτοσκοπό” αλλά αυτό που έχει σημασία για τον καλλιτέχνη είναι το τυπωμένο χαρτί με το χέρι ή με την βοήθεια του ανάλογου πιεστηρίου (πρέσα), για την κάθε τεχνική που έχει εφαρμόσει.

Η εργασία δεν τελειώνει συνήθως όταν ο καλλιτέχνης πάρει το πρώτο στάδιο δοκιμίου που μπορεί να είναι το πρώτο στάδιο δουλειάς, πάνω στην μήτρα, που του δίνει την ευκαιρία για παραπέρα επεμβάσεις, (εξελικτική πορεία της φόρμας), έως ότου φτάσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα.

Τότε θα τυπώσει την παραγωγή του (tirage) η οποία μπορεί να είναι ακόμη και ένα μοναδικό αντίτυπο ή 2, 3 κλπ. έως 20 με 30 αντίτυπα, ανάλογα με τις δυσκολίες της εκτύπωσης.

Πριν από 90/100 χρόνια οι Ιμπρεσιονιστές και Εξπρεσιονιστές καλλιτέχνες ζωγράφοι, γλύπτες όπως οι Renoir, Rodin, Chagal G. Rouault, Edward Munch, Ludwing Kirchner, Max Beckman, Picasso, Jacques Villon κ.ά., μερικοί από αυτούς, με τη βοήθεια των μεγαλοεκδοτών -πραγματικά φιλότεχνων-, όπως ο Albert Skira, ο Ambrose Vollard o δικός μας Teriade, μας έδωσαν έργα που επιβεβαιώνουν την αυτονομία της χαρακτικής ως οντότητα, γιατί την απάλλαξαν από την ιστορική αναγκαιότητα -αιώνων πριν- να εξυπηρετεί την κοινωνία, ως μια ανάγκη διάδοσης εικόνων -θρησκευτική εικόνα, τυπογραφία, διακόσμηση, παραστατική, διήγηση, ντοκουμέντο εξάπλωσης πολιτικοκοινωνικών ιδεών. Αυτό δεν ισχύει πλέον, δεδομένου ότι η χαρακτική αποδεσμεύτηκε από τους ίδιους τους καλλιτέχνες, με αποτέλεσμα την ανοδική της πορεία, μέσα από τα διάφορα εργαστήρια, όπως του Λούβρου, με επαγγελματία χαράκτη-τυπωτή τον Jacques Villon. Κέντρο αυτών των πειραματισμών και αναζητήσεων είναι το Atelier 17 του Haxter στο Παρίσι που μετά το 1960 μεταφέρθηκε στην Ν. Υόρκη αλλά και η ίδρυση το 1915 της Brooclyn Society of Etchers ή αργότερα το 1956 του Rett Graphic Art center στο Μανχάταν, ενθαρρύνουν το πείραμα την ελεύθερη πνευματική ανταλλαγή καλλιτεχνών και τα χαρακτικά να είναι το μέσο πνευματικής ανταλλαγής μεταξύ των λαών και βοηθούν στην διάθεση χαρακτικών έργων στους συλλέκτες και στους διάφορους οργανισμούς.

Πρέπει δε να υπογραμμίσω ότι κατά το Β΄ μισό του 20ου αιώνα η Χαρακτική στην Ευρώπη αναδεικνύεται σαν δημιουργικό προϊόν παραγωγής και ενασχόλησης μεγάλου ποσοστού καλλιτεχνών, κυρίως στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.

Όμως τα τελευταία 15-20 χρόνια, λόγω πολλών παραμέτρων, δημιουργήθηκε κάποια σύγχυση - κρίση γύρω από την χαρακτική, τo εμπόριο - κερδοσκοπία με έργα αναπαραγόμενα φωτομηχανικά με τις σύγχρονες εκτυπωτικές μεθόδους χωρίς την διαμεσολάβηση του ίδιου του καλλιτέχνη. Επίσης νέες μέθοδοι παραγωγής της ηλεκτρονικής πλέον εποχής μας, εισβάλλουν σαν νέα μέσα, με νέες τεχνολογίες κ.ά.

Σ’ αυτήν λοιπόν την εποχή, γίνεται επιτακτική η αναγκαιότητα ύπαρξης τέτοιων κέντρων, που θα δίνουν την δυνατότητα, στους νέους δημιουργούς, να εξερευνήσουν, να ανακαλύψουν και να εφαρμόσουν τις διάφορες ποιοτικές εκφράσεις όλων των μεθοδολογιών που προκαλούν σήμερα οι σύγχρονες απαιτήσεις του καιρού μας.

Μανόλης Γιανναδάκης
Ζωγράφος - Χαράκτης
Συντονιστής του Κέντρου Χαρακτικής
Δ. Νεάπολης
Επίκουρος καθηγητής Χαρακτικής
της Σχολής Καλών Τεχνών
του Α.Π.Θ.

1997-2000 - a period for assessment of the past and redefinition for the present and future. The art of engraving, the engravings produced, and the artists who create them.

Ever since I met Xenis Sachinis in 1977, as a student at the Athens School of Fine Arts, and later in 1986, when we were both working and engaged in our various projects of artistic exploration here in Thessaloniki, our discussions on the role of the artist, and on the processes involved in shaping the various art forms, especially that of engraving, have covered the whole spectrum of our dreams and ambitions - some of them quite impossible, others perhaps not so….. But there was always one dream to which we kept returning… the creation of an engraving research centre and workshop, one meeting the very highest specifications.
What were the main reasons, then, why we believed this dream should, and might, take on real bones and flesh?
Firstly the fact that the cost of equipping one's own workshop is quite simply prohibitive for 90-97% of the creative artists working here in Greece. Secondly, up until now all developments in engraving here have been related directly to the teaching provided at the Athens and Thessaloniki Schools of Fine Arts. Why not experiment with programmes of lessons (as well as lectures, meetings, visits by guest artists) in engraving for amateurs, provided in the setting of a real workshop?


While the artistic exchanges among the artists accommodated at the Centre could promote a cultural dialogue which might lead to the acquisition of a Municipal Collection of engravings, housed at the very same Centre where they had been produced. Dreams like this tend to be realized as a result of a combination of circumstances, coincidences and decisions - the decisions of certain individuals playing a vital and historic role in the implementation of ventures of this kind.


In 1997 our city, Thessaloniki, was the Culture Capital of Europe. Our proposal received a friendly hearing from Mr. D. Salpistis, member of the Cultural Capital Organization Administrative Board, and Mrs. Thaleia Stephanidou, consultant, and as a result of their recommendations the Board of the Cultural Capital Organization decided to provide the funds we needed. It required Herculean efforts on our part to have the presses and other equipment sent from Holland. We were now joined by a third partner in our venture, the Municipality of Neapolis. The great interest in and concern for cultural affairs of the Mayor and his Council prompted them to offer us premises for the Engraving Centre at the new Arts Centre in the renovated Ilios textile factory, now the jewel in the crown of the district of Neapolis.

The activity to which the Centre is devoted is engraving, a separate, distinct art from those of painting and sculpture, with its own unique dynamism and energy. Essentially, engraving is the taking of a printed impression from a plate whose design is reproduced on paper and is the result of the creative, shaping hand and eye of the artist designing his work on a hard material.

The impression produced is dependent on the material used for the original plate, which may be wood, in the case of wood cuts, or metal (copper or zinc), linoleum or plexiglass, as well as stone. The design may also be engraved on specially prepared aluminum zinc surfaces, yielding a fairly even, level impression, and also on a stretched silk cloth - silkscreen printing, or in fact on any material which will act as a cast or plate from which an impression can be taken.


The main characteristics of the engraving as a medium are the opportunity it extends to any artists who wish to use it to produce exact copies of their work; it also enables many different individuals to possess the work of art, without detracting from its value, since although the impression is not unique it does remain an original work.
The creator himself designs, etches on to the surface and finally prints his own work (since the printing of engravings is not a separate profession here in Greece, the work is done by the artist himself). On each occasion the artist applies the knowledge he has acquired in the past, the necessary technical processes, and the other qualities (imagination, preparation, method) required to produce a complete work of art.

The process of creating the plate is not an end in itself: what counts for the artist is the paper printed by hand or with the help of the press appropriate to the technique he has used.


The work is not necessarily finished when the artist takes the first state from the press. This may be no more than a first stage, a trial effort; the artist will now return to the plate and make alterations, allowing the design to evolve until he has finally attained the desired result.
He will now print the completed work, producing perhaps just one unique copy, perhaps two or three, or even as many as twenty or thirty, depending on the difficulty of the printing process. Ninety or a hundred years ago the impressionists and expressionists, painters and sculptors like Renoir, Rodin, Chagall, G. Rouault, Edward Munch, Ludwig Kirchner, Max Beckman, Picasso, Jacques Villon and others, with the help in some cases of major publishers, many of them connoisseurs of art, like Albert Skira, Ambrose Vollard and our own Teriade, produced works of engraving which confirmed the autonomy of the medium, relieving it from the bonds of historical necessity, from its role as the servant and tool of society's need to disseminate certain images and messages -the religious image, printing of texts, decoration, representative narration, dissemination of political and economic theory. The artists freed the medium from these shackles and allowed it to develop as an art form in its own right, flourishing in a variety of workshops, like that of the Louvre, run by the professional engraver and printer Jacques Villon.

A major centre of experimentation was Haxter's Atelier 17 in Paris, which in 1960 moved to New York. Another important development was the foundation in 1915 of the Brooklyn Society of Etchers, and later, in 1956, the establishment of the Rett Graphic Art Centre in Manhattan. All these institutions encouraged experimentation and the free exchange of ideas among artists, helping to make engraving a means of cultural communication among the peoples of the world and assisting in the distribution of the artistic product to collectors and organizations of all kinds.
I should emphasize that during the second half of the 20th century the art of engraving has become a serious creative activity for a large number of artists, especially in the countries of eastern Europe.

However, the last 15 or 20 years have seen a crisis, or a certain confusion, in the world of engraving, particularly in the form of commercial speculation that leads to works being reproduced by contemporary printing processes of photo-reproduction that do not involve the direct participation of the artist himself. At the same time new methods of reproduction born of the new electronic age are forcing engravers to adopt new methods and new technologies. At such a time it is more than ever imperative that there should be centres such as ours, providing young creative artists with a chance to explore, discover and apply the various forms of creative expression and all the methodologies generated by the contemporary demands of the world we live in.

Manolis Yiannadakis
Painter and engraver
Coordinator of the Engraving Centre
of the Municipality of Neapolis
Assistant Professor of Engraving
at the School of Fine Arts
of the Aristotle University of Thessaloniki