Οι απαιτήσεις της τέχνης πάντοτε ξεπερνούν τη λογική των κοινωνικών συστημάτων χάρη στις συνειδήσεις που εγείρουν αιτήματα ανατροπής και υπέρβασης της συμβατικής βίωσης, σαν είδος αυτογνωσίας, η οποία εκτοπίζεi τη μέχρι τότε συντηρητική αποδοχή. Η συνείδηση αυτή έχεi μία νοηματiκή αυτονομία, αισθητικού όμως χαρακτήρα, δηλ. μια ειδiκή μορφή συγκινησιακής πύκνωσης, που δεν συνδέεται άμεσα με ιδεολογiκά οχήματα ή κοινωνiκές κατηγορίες. Είναι κάτi που ξεφεύγει απ' αυτό που την προσδιορίζεi, χωρίς όμως και να το εξαφανίζει: κάτι απροσδιόριστο και ωστόσο υπαρκτό, χωμένο στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και σ' όλες τις αναφορές των καιρών. Το κρυπιικό αυτό ιδίωμα στο έργο τέχνης απαιτεί πάντοτε τον εξοπλισμό μιας ευρύτερης γνώσης, τόσο του Θεωρητικού όσο και του εμπειρικού χώρου του, γiα την αποκωδικοποίηση και τελικά την ερμηνεία του. Κάθε έργο απαιτεί δικούς του ερμηνευτiκούς μηχανiσμούς, που πηγάζουν από την εσωτερική του δομή, η οποία είναι πάντοτε μοναδική. Ωστόσο, οι αισθητικές εκδοχές που απορρέουν απ' αυτό είναι πολλές, όπως και οι σημάνσεiς του. Έτσi, η κάθε ερμηνεία του νομιμοποιείται στην υποκειμενική εκδοχή του εκάστοτε δέκτη. Μόνο που η επικοινωνία του δέκτη με το έργο είναι πάντοτε ευθέως ανάλογη προς την αισθητική του αγωγή.
Στη Σχολή ευτύχησα να βρεθώ μαθητής του μεγάλου ζωγράφου και δάσκαλου Γιάννη Μόραλη. Δεν θα αναφερθώ εδώ σε λεπτομέρειες για το περιεχόμενο της διδασκαλίας του με τον τρόπο φυσiκά που το οικεiώθηκα εγώ- αλλά σε μια γενικότερη μέθοδο, ή καλύτερα, στις συνθήκες εκείνες μιας ζωογόνου και δημιουργικής ατμόσφαιρας, η οποία τελικά ενέπνεε ένα βαθύ σεβασμό σ' αυτό το οποίο επιχειρούσαμε. Με λίγα λόγια θα έλεγα ότι η διδασκαλίά αποσκοπούσε σε μια εναργή πύκνωση σημασιών αυτού που ονομάζουμε "ποιότητα της ζωγραφικής επiφάνειας" -το μοναδικό και πολύτιμο, κατά τη γνώμη μου, εφόδιο στην αφετηρία κάθε ζωγράφου- ή αυτό που συνιστά το ύφος και το ήθος της. Η μαθητεία δεν αφορούσε μόνο τις εγγενείς ανυστάσεις του υλικού και τους τρόπους να το κυριαρχήσεις. Μέσα από λόγο διαυγή και μεθοδικό, που μας οδηγούσε σε επίμονη και οξυμένη παρατήρηση των στοιχείων της ζωγραφικής γλώσσας, μπορούσαμε να αποκρυπτογραφήσουμε αυτό που πραγμάτωνε την αίσθηση μιας εσωτερικής συνοχής στη σύνθεση, χάρη στους μυστικούς ρυθμούς των οχημάτων εκείνων, που με την πολυμορφία της ιδιαιτερότητάς τους αποκάλυπταν ξαφνικά μαγικούς χώρους. Όπως μαγικούς χώρους αποκάλυπτε κι εκείνη η αλχημιστική ποσολογία των χρωμάτων σε τρυφερά συνθεμένες κλίμακες ενοτήτων, η υπόσταση των οποίων διακυβευόταν από αδιόρατες μεταλλάξεις της θερμοκρασίας τους, της έκτασης ή του σχηματικού τους χαρακτήρα.
Η ζωγραφική είναι ένας χώρος κλειστός και μυστικός, η γοητεία του οποίου, τόσο στην άσκηση όσο και στην επικοινωνία, προϋποθέτει τη μύηση. Στη ζωγραφική επιφάνεια υπάρχει, μέσα από την ιστορική της διαδρομή μια διαρκής μετάλλαξη των μορφών, σι εσωτερικές δομές των οποίων διέπονται πάντοτε από νόμους εγγενείς, που συνιστούν την ακεραίωση και την τελεολογία της. 0ι μεταλλάξεις αυτές, ακόμα κι όταν δεν είναι καθόλου ορατές, δεν παύουν να υπάρχουν σαν μεγέθη μιας τεράστιας, επίμονης και επίμοχθης επεξεργασίας.

Η ζωγραφική επιφάνεια δεν αρκείται βέβαια στην ευταξία. Θα έλεγα κάτι πολύ περισσότερο' αντιστοιχεί σε μια συνοχή όπου η πυκνότητα των σημασιών της, η πολυσημία και η συμπαντικότητά της στοιχειοθετούν το περιεχόμενό της. Νομίζω ότι σ' ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης ζωγραφικής απουσίασε η συστατική αντίθεση των επιμέρους στοιχείων για την ανάδειξη ενός συνόλου ενώ κυριάρχησαν σι χαλαρές συμπαραθετικές σχέσεις, που επέφεραν τελικά την εξομοίωσή τους. Μ' άλλα λόγια, ήταν ένα μηχανικό άθροισμα στοιχείων, που συναποτελούσαν το έργο και στοιχειοθετούσαν με επίπεδη λογική την αλληλουχία τους στο χώρο, στερημένα μάλιστα από οποιαδήποτε συναισθηματική ή νοητική φόρτιση. Η ψυχρή αυτή καταγραφή των συμπαραθέσεων, αδυνατώντας να νοηματοδοτήσει το έργο εκπίπτει μοιραία στη μονοχρωμία και συνεπώς εγγράφεται αυτοδικαίως στη ζωγραφική "πρωτοπορία ". Το "International Klein Blue" είχε τη θέση του στο μουσείο, αφού όλοι μπορούσαν να βεβαιώσουν ότι πρώτος o Κλαιν το χρησιμοποίησε. Αυτό λοιπόν το είδος μιας ετοιμοπαράδοτης αρμονίας, μιας βολικής υποταγής στην επιφάνεια, νοσογόνο σύμπτωμα διάχυτης εξωστρέφειας, όπου το αισθητικό μέλημα εξοστρακίστηκε για χάρη της κενής νοηματικής του προφάνειας (που ωστόσο τρομοκρατούσε), δεν μπόρεσε να προφυλάξει το έργο από την έκπτωσή του σε θέαμα εμπορεύσιμο. Από τη ζωγραφική επιφάνεια δεν αναδεύονται πια μόρια ενός ερεβώδους και ανεξιχνίαστου κόσμου, ενώ παράλληλα η γνώση αναφορικά με την τεχνική της, δηλαδή τη συμπεριφορά των υλικών, τη χρήση και τις δυνατότητές τους, δεν ήταν καθόλου απαραίτητη. Η εγκατάλειψη της τεχνικής επιβαλλόταν προκειμένου να διατηρηθεί ένα είδος εκφραστικής "αγνότητας" και αυθορμησίας. Ο ντε Κίρικο στα Απομνημονεύματά του θα αναφέρει σαν "μοναδική αιτία της κατάπτωσης που βρήκε σήμερα τη ζωγραφική" την απώλεια της τεχνικής. Η Ζωγραφική είναι ένας ιστός, ένα πλέγμα μια σοφή επίστρωση χρωμάτων που θα μπορούσε να παραβληθεί με εκείνα τα αρχαία ανατολίτικα χαλιά... ". Πόσοι γνωρίζουν σήμερα αυτή τη σοφή επίστρωση χρωμάτων; "Η ζωγραφική έχει ρημάξει" θα πει o Ζαν Κλαιρ, "εκείνοι που ζωγραφίζουν σήμερα είναι αναγκαστικά μοναχικοί ".